Дві країни, два патріотизми

 

Існує багато речей, яким українці можуть заздрити полякам. На зламі 1989–1990 років Польща та Україна мали практично однаковий рівень розвитку та обсяг валового внутрішнього продукту на душу населення. У наступні десятиліття відбулося значне економічне розшарування, спричинене вибором різних шляхів реформ. Польща вже багато років є членом ЄС і НАТО, а віднедавна входить до елітного клубу 20 найбільших економік світу. Україна ж у кровопролитній оборонній війні з Росією бореться за виживання як суверенна держава.

Однак є одна річ, якої, як мені здається, багато поляків можуть позаздрити українцям. Йдеться про характер патріотизму, що панує в кожній з цих країн. Український патріотизм, який роками піддається випробуванню війною, є інклюзивним, відкритим. Він не має партійного чи етнічного характеру. Найважливішим у ньому є громадянськість, повага до різноманітності. Якби це було не так, на останніх президентських виборах не переміг би чоловік із єврейським корінням.

Моментом, коли відмінності між цими двома видами патріотизму проявляються у всій своїй яскравості, вже деякий час є спосіб святкування Дня незалежності.

11 листопада стало в Польщі днем, коли поляки, які віддають перевагу інклюзивному патріотизму, можуть відчувати дискомфорт. Адже вони чують, що не є справжніми патріотами, не мають права вважати себе спадкоємцями героїчного минулого. Критерієм справжнього патріотизму стає голосування за ті, а не за інші партії, «чисте» етнічне походження.

У чому полягає такий ексклюзивний патріотизм, болісно переконуються ті польські громадяни, які мають українських предків. І хоча це не відіграло жодної ролі в їхньому житті і вони не відчувають жодного зв’язку з українськістю, для прихильників закритого патріотизму вони є підозрілими. Два роки тому нинішній кандидат у прем’єри найбільшої (поки що) опозиційної партії Пшемислав Чарнек на зібраннях із прихильниками натякав, що тодішній міністр юстиції Адам Боднар через своє походження має антипольську позицію.

Римо-католицька церква почала усвідомлювати, що поглиблення поляризації в Польщі має згубні наслідки. Після останнього загострення ситуації навколо Конституційного суду Постійна рада Єпископату Польщі опублікувала заяву, в якій закликала «не ескалувати конфлікт, розпочати конструктивний діалог, мирно вирішувати всі труднощі, відмовитися від упереджень та силових дій!».

Однак Постійна Рада Єпископату — це не вся Римсько-Католицька Церква в Польщі. У ній є також прихильники такої Церкви, яка віддає перевагу одній стороні політичної арени. І це не хто-небудь, а професор теології, а з вересня 2026 року — президент Collegium Maximum Папського Григоріанського університету в Римі о. Даріуш Ковальчик SJ, у своїй колонці в «Gość Niedzielny» (45/2026), найбільшому тижневику в Польщі, недвозначно розкритикував Постійну Раду Єпископату за згадану заяву.

Єзуїт також розкритикував архієпископа Станіслава Гондецького, який у 2017 році подякував тодішньому президенту Польщі Анджею Дуді за накладення вето на суперечливі закони про Верховний суд та  Національну раду судової влади. Голова Конференції Єпископату Польщі у своєму листі процитував слова Папи Івана Павла II щодо відносин між законодавчою, виконавчою та судовою гілками влади з промови до учасників конгресу Італійської асоціації суддів про те, що «рівновага між цими трьома гілками влади, кожна з яких має визначені повноваження та сферу відповідальності — так, щоб одна ніколи не домінувала над іншою, — є гарантією належного функціонування демократії». О. Ковальчик написав: «Зізнаюся, що особисто сьогодні я б більше подякував президенту Навроцькому, ніж тодішньому президенту Дуді».

Хай чим швидше настане день, в якому літургійне прохання за українських воїнів не стосуватиметься перемоги над агресором, а буле лише тим з анафори, де просимо за владу і військо: «Дай їм Господи, мирне правління, щоб у злагоді їх і ми вели тихе й мирне життя в усякому благочесті й чистоті».

 

 

 

W OBLICZU NIEPEWNEJ PRZYSZŁOŚCI

 

W monumentalnej pracy Normana Daviesa „Europa. Rozprawa historyka z historią” jest 301 „kapsułek”, autonomicznych minitraktatów i dygresji. Pierwsza z nich to „Ukraina”. Wstępna część kapsułki kończy się słowami: „Nic więc dziwnego, że po tak licznych zmiennych kolejach losu – Davies pisze m.in. o Turkach, panowaniu Rosji, zniszczeniu Siczy Zaporoskiej, rusyfikacji – dzisiejsi mieszkańcy Ukrainy są tak żarliwie przywiązani do swojej ziemi”. Ilustracją tego przywiązania jest „pełna żałości poezja”. W wierszu „Testament”, w przekładzie Jarosława Iwaszkiewicza, umieszczonym w kapsułce, Taras Szewczenko pisał w 1845 roku: „Kiedy umrę, na wysokiej schowajcie mogile mnie, wśród stepu szerokiego, w Ukrainie miłej. Żeby łany płaskoskrzydłe  i Dniepr, i urwiska widać było, słychać było, jak się rączy ciska. A gdy spłucze z Ukrainy do sinego morza wrażą krew, to wtedy rzucę góry i bezdroża – wszystko rzucę i powrócę do samego Boga  z modlitwami! Ale przedtem nie uznam ja Boga”.

Po wierszu ukraińskiego wieszcza walijski historyk napisał: „Ponieważ jednak równiny Ukrainy zawsze były areną politycznych rozgrywek, Ukraińcom nieczęsto pozwalano kierować własnym losem. W XX wieku raz za razem tłumiono ich zrywy. Kres krótkiemu życiu ich republiki, która w latach 1918-1920  służyła jako jedno z głównych pół bitewnych w walkach Czerwonych z Białymi, położyła zwycięska Armia Czerwona. Padali ofiarą najstraszliwszych  na kontynencie katastrof będących dziełem człowieka, dotknęła ich także zbrodnia ludobójstwa. Liczba ofiar wojny z lat 1918-1920, kampanii kolektywizacji rolnictwa z lat trzydziestych, klęski głodu i terroru z lat 1932-1933 oraz spustoszenia, jakie poczyniła II wojna światowa, z pewnością sięga niemal 20 milionów”.

To doprowadziło do tego, że „niektórzy z nich, sfrustrowani własną bezradnością wobec Rosjan, Polaków i Niemców, niezdolni dotrzeć do źródeł ucisku, w desperackich aktach przemocy występowali przeciwko swoim sąsiadom”. Po tych słowach jest odesłanie do kapsułek „Buczacz” i „Pogrom”.

Z tej triady narodów Polacy i Niemcy pomagają dziś Ukrainie, by nie była bezradna wobec Rosjan. Ale listę narodów, które dziś rodzą frustrację Ukraińców, otwiera niestety, szczególnie od kilku dni, ten na literę A. Oczywiście nie cały naród, a tylko ta część, która zwiedziona populistycznymi obietnicami, przekazała władzę ludziom, których jedni nazywają „klownami”, inni „szaleńcami”. Niewątpliwie są oni cynicznymi egoistami.

Charakteryzuje ich ostentacyjna religijność. Podczas gdy w Ukrainie, w obliczu śmierci tysięcy niewinnych kobiet, dzieci i starszych, nie mówiąc o ogromnej liczbie poległych żołnierzy, Szewczenkowe „ale przedtem nie uznam ja Boga” stało się niestety strasznym wyzwaniem.

Pierwsza kapsułka w „Europie” kończy się tak: „Republika Ukraińska ostatecznie ogłosiła swoją niepodległość w grudniu 1991 roku, stając w obliczu niepewnej przyszłości”. Z 301. kapsułek Norman Davies „Ukrainę” umieścił na pierwszym miejscu książki napisanej w roku 1996. Przeczuwał, że niepewna przyszłość dotyczy ostatecznie całej Europy?

 

30 lat temu

 

Rok 1996 obfitował w ważne, a nawet przełomowe wydarzenia w życiu Kościoła greckokatolickiego w Polsce i  w Ukrainie. Był to rok 400-lecia unii brzeskiej. W liście apostolskim napisanym z okazji tej rocznicy,   opublikowanym 12 listopada 1995 roku, Jan Paweł II napisał: „Więzienne kajdany zostały skruszone i Ukraiński Kościół Greckokatolicki znów może oddychać powietrzem wolności, znów odgrywa właściwą sobie aktywną rolę w Kościele i w historii”. Rzymskie uroczystości jubileuszowe, z aktywnym liturgicznym udziałem papieża, były kontynuacją niezapomnianych wydarzeń z roku 1988, świętowania 1000-lecia chrztu Rusi Kijowskiej.

Eparchia przemyska, odnowiona w roku 1991, po zamęcie spowodowanym włączeniem jej w 1992 roku do rzymskokatolickiej metropolii warszawskiej –  ostatecznie odwołanym w reakcji na protesty duchowieństwa i wiernych świeckich –  w czerwcu 1996 roku stała się metropolią przemysko-warszawską, którą tworzyły archieparchia przemysko-warszawska i eparchia wrocławsko-gdańska.

W dniach 4-10 października we Lwowie odbyła się pierwsze sesja Zgromadzenia patriarszego Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego, popularnie, acz mylnie nazywanego soborem. Zgodnie z Kodeksem Kanonów Kościołów Wschodnich jest to ciało konsultacyjne całego Kościoła, które pomaga patriarsze oraz synodowi biskupów Kościoła patriarszego w prowadzeniu spraw o doniosłym znaczeniu, zwłaszcza dotyczących apostolatu i dyscypliny kościelnej. Jego uczestnik, Myrosław Marynowycz, już wtedy ważna postać w intelektualnym życiu Ukrainy, artykuł traktujący o soborze, opublikowany w miesięczniku „Patriarchat” zatytułował: „Udany początek i dobre perspektywy”.

W tym samym czasie w Rzymie wydarzyło się coś, co paradoksalnie jakby przeczyło papieskim słowom z listu  na 400-lecie unii brzeskiej o aktywnej roli grekokatolików w Kościele i historii. 6 października Jan Paweł II beatyfikował unickich męczenników z Pratulina, którzy zginęli w roku 1874 od kul carskich siepaczy. Kontekst wydarzenia był rzymskokatolicki, gdyż proces beatyfikacyjny zainicjowała i doprowadziła do finału rzymskokatolicka diecezja siedlecka. Kościołowi greckokatolickiemu nie dane było, używając to wyrażenie jako eufemizm, odrodzić się na terytorium dawnego zaboru rosyjskiego.

Niezależnie od tego, kto doprowadził do wyniesienia na ołtarze męczenników z Pratulina, także do ich świadectwa można odnieść słowa Jana Pawła II z listu apostolskiego na 400-lecie unii brzeskiej odnoszące się do prześladowań w XX wieku: „Męczennicy i wyznawcy wiary Kościoła na Ukrainie dają nam godny podziwu przykład wierności za cenę własnego życia. My także, uprzywilejowani świadkowie ich ofiary, jesteśmy świadomi tego, że oni uratowali godność świata, który zdawał się pogrążony w barbarzyństwie”.

Zmieniając w ostatnim zdaniu czas przeszły na teraźniejszy otrzymujemy niezmienny od stuleci opis stosunków ukraińsko-rosyjskich.